बुद्धको इतिहास: एक संक्षिप्त सिंहावलोकन
भगवान् गौतम बुद्ध, जसलाई बौद्ध धर्मका प्रणेता मानिन्छ, उनको वास्तविक नाम सिद्धार्थ गौतम थियो। उनी विश्वमा शान्ति र अहिंसाको सन्देश फैलाउने एक महान् दार्शनिक, आध्यात्मिक गुरु र धर्मप्रवर्तकका रूपमा चिनिन्छन्।
जन्म र प्रारम्भिक जीवन:
सिद्धार्थ गौतमको जन्म ईसापूर्व ५६३ मा (केही इतिहासकारका अनुसार ५६३ देखि ४८३ ईसापूर्व) वर्तमान नेपालको शाक्य गणराज्यको तत्कालीन राजधानी कपिलवस्तु नजिक लुम्बिनीमा वैशाख पूर्णिमाको दिन भएको थियो। उनका पिता शुद्धोधन शाक्य गणराज्यका राजा थिए र उनकी आमाको नाम महामाया (मायादेवी) थियो। सिद्धार्थको जन्म भएको सात दिनमै उनकी आमाको निधन भएको थियो। त्यसपछि उनका लालनपालन शुद्धोधनकी दोस्रो रानी तथा महामायाकी बहिनी महाप्रजापति गौतमीले गरेकी थिइन्।
सिद्धार्थको बाल्यकाल राजसी सुखभोगमा बित्यो। उनलाई बाहिरी संसारको दुःख र पीडाबाट टाढा राखिएको थियो। १६ वर्षको उमेरमा उनको विवाह दण्डपाणि शाक्यकी पुत्री यशोधरासँग भयो र उनीहरूको एक पुत्र राहुलको जन्म भयो।
महाभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) र ज्ञानको खोजी:
राजसी सुख र वैभवको बीचमा पनि सिद्धार्थ संसारमा व्याप्त दुःख र यसको कारणबारे चिन्तित रहन्थे। एक दिन नगर परिक्रमा गर्ने क्रममा उनले चारवटा दृश्य देखे: एउटा वृद्ध व्यक्ति, एउटा बिरामी व्यक्ति, एउटा मृत शरीर र एक सन्यासी। यी दृश्यहरूले उनलाई जीवनको नश्वरता र दुःखको वास्तविकताको गहिरो बोध गरायो। यसपछि उनले संसारिक मोह माया त्यागेर सत्य र ज्ञानको खोजीमा लाग्ने दृढ संकल्प गरे।
२९ वर्षको उमेरमा सिद्धार्थले आफ्नी पत्नी यशोधरा र पुत्र राहुललाई छाडेर राजदरबार परित्याग गरे। यस घटनालाई बौद्ध साहित्यमा ‘महाभिनिष्क्रमण’ भनिन्छ। ज्ञानको खोजीमा उनले विभिन्न गुरुहरूसँग शिक्षा लिए र कठोर तपस्या गरे। तर, यसबाट उनलाई पूर्ण सन्तुष्टि मिलेन।
बुद्धत्व प्राप्ति:
अन्ततः सिद्धार्थ गौतम बोधगयामा एउटा पीपलको रूख (बोधिवृक्ष) मुनि बसेर ध्यानमा लीन भए। ४९ दिनको कठोर ध्यानपछि उनले वैशाख पूर्णिमाकै दिन पूर्ण ज्ञान (बुद्धत्व) प्राप्त गरे। यसपछि उनी ‘बुद्ध’ अर्थात् ‘प्रबुद्ध’ वा ‘ज्ञान प्राप्त व्यक्ति’ कहलिए। उनलाई शाक्यमुनि, तथागत आदि नामले पनि चिनिन्छ।
धर्मचक्र प्रवर्तन र शिक्षा:
बुद्धत्व प्राप्त गरेपछि भगवान् बुद्धले आफ्नो पहिलो उपदेश सारनाथमा दिए। यो घटनालाई ‘धर्मचक्र प्रवर्तन’ भनिन्छ। उनले आफ्ना पाँच शिष्यहरूलाई दुःख, दुःखको कारण, दुःखको निवारण र दुःख निवारणको मार्ग (आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग) बारे उपदेश दिए। बुद्धका मुख्य शिक्षाहरूमा चार आर्यसत्य, आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग, प्रतीत्यसमुत्पाद (कार्यकारण सिद्धान्त), अहिंसा, करुणा, मैत्री र मध्यम मार्ग प्रमुख छन्।
भगवान् बुद्धले आफ्नो जीवनकालको ४५ वर्ष विभिन्न स्थानमा घुमेर आफ्ना उपदेशहरू दिए। मगधका शासक बिम्बिसार लगायत धेरै शासक र साधारण मानिसहरू उनका अनुयायी बने।
महापरिनिर्वाण:
८० वर्षको उमेरमा ईसापूर्व ४८३ मा (केही अनुसार ४८३ देखि ४८६ ईसापूर्व) भगवान् गौतम बुद्धले भारतको कुशीनगरमा आफ्नो शरीर त्याग गरे। यस घटनालाई ‘महापरिनिर्वाण’ भनिन्छ।
बुद्धको शिक्षा र दर्शनले विश्वभर करोडौं मानिसहरूलाई प्रेरित गरेको छ र बौद्ध धर्म आज पनि विश्वका प्रमुख धर्महरूमध्ये एक हो। उनका सन्देशहरूले शान्ति, सद्भाव र आत्म-जागरूकताको मार्ग देखाउँछन्।
भिडियो :
